Svoja.org » Artykuły » Liczba mnoga i akcent wyrazowy w języku podlaskim
Liczba mnoga i akcent wyrazowy w języku podlaskim
Natisnuti, kob pobôlšyti...

Język podlaski ma bogatszy zbiór form rzeczownikowych niż język polski, i dotyczy to m.in. sposobów wyrażania mnogości...

Jan Maksymiuk

W swoich wcześniejszych uwagach o gwarach podlaskich wielokrotnie podkreślałem, że jedną z największych trudności w praktycznym posługiwaniu się którąś z nich przez osoby wychowane w języku polskim (co dotyczy obecnie przeważającej większości osób, których przodkowie mówili po podlasku) jest ruchomy akcent wyrazowy. Akcent ruchomy to akcent, który może padać na różne sylaby w różnych formach danego wyrazu. Na przykład: oknó (l. poj.) — okná (dopełniacz l. poj.) — ókna (l. mn.) — ókon (dopełniacz l. mn.); barán (l. poj) — baraná (dopełniacz l. poj.) — baraný (l. mn.); chústka (l. poj.) — chústki (dopełniacz l. poj.) — chustkí (l. mn.) — chustkámi (narzędnik l. mn.). Ponieważ w języku polskim mamy akcent stały — z niewielkimi wyjątkami pada on na przedostatnią sylabę wyrazu (tzw. akcent paroksytoniczny) — fakt ten nie tylko utrudnia naukę języka podlaskiego, ale i wpływa na podlaski system akcentacyjny w kierunku jego rozprzężenia i upodobnienia do akcentacji polskiej. Znormalizowana ortograficznie i gramatycznie wersja języka podlaskiego, propagowana przez stronę Svoja.org, w zasadzie zachowuje stan akcentacji podlaskiej z lat 1960. i 1970., kiedy to proces ingerencji języka polskiego w gwary podlaskie nie był tak destrukcyjny, jak w następnych dziesięcioleciach. Chociaż nikt ze znanych mi językoznawców nie zajmował się specjalnie sytemem akcentacyjnym gwar wschodniosłowiańskich pomiędzy Narwią i Bugiem, to jednak z dostępnych publikacji naukowych dotyczących tych gwar (Atlasu gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny, prac Władysława Kuraszkiewicza, pracy doktorskiej Jana Pietruczuka dotyczącej gwary Kuraszewa) można odtworzyć/dopracować ten system dla potrzeb znormalizowanego języka podlaskiego bez większych trudności.

Dzisiaj chciałbym zwrócić uwagę czytelników na problemy akcentacyjne przy tworzeniu liczby mnogiej w języku podlaskim. To ten obszar gramatyki podlaskiej, w którym najczęściej zawodzi nas i pamięć (stan gwary podlaskiej z lat 1960. pamiętają dzisiaj w miarę dobrze już tylko osoby 60-letnie i starsze), i tak zwana intuicja językowa (którą coraz mocniej zagłusza wszechobecna polszczyzna). Idealnym rozwiązaniem byłoby stworzenie tabel (paradygmatów) wszystkich typów deklinacji w języku podlaskim, które obejmowałyby całe znane słownictwo podlaskie. Jest to jednak zadanie przerastające siły jednego człowieka. Stworzenie takich tabel mogłoby być niespecjalnie skomplikowanym zadaniem dla studentów/doktorantów katedr białorutenistycznych w Warszawie albo w Białymstoku, gdyby owe katedry, po pierwsze, uważały gwary podlaskie (niedziekającenieciekające) za istotne dla podtrzymania tożsamości mniejszości białoruskiej w Polsce, i po drugie, gdyby zechciały zrobić dla tej mniejszości coś praktycznego i potrzebnego. Ale tak niestety nie jest.

Zatem dzisiaj podamy przypadki tworzenia liczby mnogiej niektórych pospolitych rzeczowników podlaskich i zwrócimy uwagę na trudności z umiejscowieniem akcentu wyrazowego. W tej prezentacji nie pójdziemy za klasyfikacją odmiany rzeczowników podlaskich zaproponowaną w książce „Čom ne po-svojomu?” (2014), która wyróżnia cztery typy podlaskiej deklinacji rzeczownikowej ze względu na rodzaj końcówek fleksyjnych (str. 225-232), a posłużymy się bardziej prostym i, naszym zdaniem, bardziej praktycznym schematem. Mianowicie, wszystkie rzeczowniki podlaskie podzielimy na trzy grupy ze względu na umiejscowienie akcentu w formie liczby mnogiej: 1) akcent pozostaje na tej samej sylabie, jak i w liczbie pojedyńczej; 2) akcent w liczbie mnogiej przesuwa się ku końcowi wyrazu; 3) akcent w liczbie mnogiej przesuwa się ku początkowi wyrazu.

GRUPA 1 (akcent w liczbie mnogiej pozostaje na tej samej sylabie, jak i w liczbie pojedyńczej):

advokát/advokáty, amerykáneć/amerykánci, ánhieł/ánhieły, aparát/aparáty, aptéka/aptéki, bájka/bájki, bálok/bálki, bambíza/bambízy, bank/bánki, bataréjka/bataréjki, báza/bázy, bérdo/bérda, bjúro/bjúra, bliskavícia/bliskavíci, bochónok/bochónki, búsioł/búsły, chabôr/chabóry, chłópeć/chłópci, chmára/chmáry, chvója/chvóji, chvoróba/chvoróby, cukiérok/cukiérki, částka/částki, čóbut/čóboty, čósanok/čósanki, čútka/čútki, dáma/dámy, dar/dáry, darmojiêd/darmojiêdy, dochôd/dochódy, dodátok/dodátki, druk/drúki, dúla/dúli, dúmka/dúmki, dzik/dzíki, egzámin/egzáminy, fábryka/fábryki, fakt/fákty, fôra/fôry, galóš/galóšy, gazéta/gazéty, gílza/gílzy, gíra/gíry, gmína/gmíny, gozď/gózdi, gramofón/gramofóny, grat/gráty, guź/gúzi, gvjázda/gvjázdy, had/hády, hébel/hébli, hícel/hícli, hnída/hnídy, horód/horódy, húrba/húrby, ikóna/ikóny, inžyniêr/inžyniêry, ískra/ískry, jábłyko/jábłyka, jadłôveć/jadłôvci, jahniá/jahniáta, jáhoda/jáhody, jáma/jámy, kábel/kábli, kačeniá/kačeniáta, káfla/káfli, kant/kánty, kára/káry, kárta/kárty, kilíšok/kilíški, kloc/klócy, kłópot/kłópoty, kłub/kłúby, kníha/kníhi, kołchóz/kołchózy, komisár/komisáry, konvért/konvérty, kópeć/kópci, korováj/korováji, košt/kóšty, koteniá/koteniáta, kotiół/kotłý, kôń/kóni, krápla/krápli, krýha/krýhi, kúteń/kútni, kuzáka/kuzáki, kvárta/kvárty, lípa/lípy, lis/lísy, łach/łáchi, łápa/łápy,łyk/łýki, malína/malíny, mjáčyk/mjáčyki, miêch/miêchi, móva/móvy, múcha/múchi, múka/múki, mur/múry, mýrsa/mýrsy, oficér/oficéry, óko/óčy, okôp/okópy, opołónik/opołóniki, orêch/orêchi, otrók/otróki, paciôrok/paciôrki, páleć/pálci, pámołodok/pámołodki, pančócha/pančóchi, pásmo/pásma, pić/píci, piêč/péčy, piêveń/piêvni, piróžok/piróžki, płuh/płúhi, póhlad/póhlady, pohôn/pohóny, pokłôn/pokłóny, pokôjnik/pokójniki, porosiá/porosiáta, prôśba/prôśby, pryčýna/pryčýny, pudóšva/pudóšvy, púto/púta, rána/rány, rêč/réčy, rozkáz/rozkázy, rozmiêr/rozmiêry, rôh/róhi, samochód/samochódy, samolót/samolóty, schôdok/schôdki, sércie/sérci, sołdát/sołdáty, sráka/sráki, súka/súki, sverdiôłok/sverdiôłki, ščeniá/ščeniáta, škóła/škóły, šráma/šrámy, štúka/štúki, šýba/šýby, šýja/šýji, telá/teláta, tiêło/tiêła, tiêń/tiêni, ton/tóny, trépok/trépki, trónok/trónki, trúteń/trútni, tryb/trýby, úroveń/úrovni, vorobiêj/vorobjiê, voróna/voróny, zahôn/zahóny, zájeć/zájci, žába/žáby.

GRUPA 2 (akcent w liczbie mnogiej przesuwa się ku końcowi wyrazu):

akušêrka/akušerkí, árkuš/arkušê, bába/babý, bábka/babkí, babúla/babuliê, badýl/badyliê, bahniúk/bahniukí, bajúra/bajurê, bak/bakí, baliêja/balijiê, bánka/bankí, báńka/bańkí, barán/baraný, barkún/barkuný, bastrúk/bastrukí, bátiuška/batiuškí, báťko/baťkí, béreh/berehí, beróza/berozý, bič/bičê, bihún/bihuný, blizniúk/blizniukí, błud/błudý, bóčka/bočkí, bohatýr/bohatyrê, boláčka/bolački, bołóto/bołotá, bôk/bokí, bôr/borê, brat/bratý, búłka/bułkí, burák/burakí, cácka/cackí, calôvka/caluvkí, car/carê, cérkva/cerkvý, chałúj/chałujiê, cham/chamý, cháta/chatý, chitréć/chitreciê, chliêv/chlivý, chôd/chodý, chuj/chujiê, chvalbún/chvalbuný, chvôst/chvostý, cibúla/cibuliê, cíćka/cićkí, ciêłka/ciłkí, ciêp/cipý, ciêvka/civkí, cihán/cihaný, cihánka/cihankí, čas/časý, čérep/čerepý, čort/čortý, čub/čubý, dach/dachí, dachôvka/dachuvkí, deržák/deržakí, diáďko/diaďkí, diádina/diadiný, diêd/didý, diêło/diłá, diêvčyna/divčyniáta, diêvka/divkí, dikár/dikarê, dóktor/doktorê, dólar/doláry, doróha/dorohí, došč/doščê, dôm/domý, drabína/drabiný, drôt/drotý, dub/dubý, dziubák/dziubakí, falbônka/falbunkí, furmánka/furmankí, gazník/gaznikí, gráfka/grafkí, hak/hakí, háłka/hałkí, hałúška/hałuškí, harbúz/haruzý, hładúnka/hładunkí, hnojánka/hnojankí, hółos/hołosý, hołôvka/hołuvkí, hółub/hołubý, hołýš/hołyšê, horb/horbý, hospodár/hospodarê, hrab/hrabý, hranícia/hraniciê, hrébeń/hrebeniê, hrêch/hrychí, hrúdka/hrudkí, hryb/hrybý, hryšník/hryšnikí, hújdanka/hujdankí, hultáj/hultajiê, huščár/huščarê, ihółka/ihołkí, jábłynia/jabłyniê, jałóška/jałoškí, jámka/jamkí, jarúha/jaruhí, jásen/jasený, jástreb/jastrebý, jávor/javorê, jazýk/jazykí, jebúk/jebukí, jôłka/jułkí, jun/juný, kabłúk/kabłukí, kačán/kačaný, káčka/kačkí, kačôr/kačorê, kalendár/kalendarê, kałdún/kałduný, kámeń/kameniê, kapelúš/kapelušê, kapiêž/kapežê, katúška/katuškí, kij/kijiê, kíška/kiškí, kliêšč/kliščê, kliêtka/klitkí, klin/kliný, klôn/kloný, kluč/klučê, kłúnia/kłuniê, knôt/knotý, knur/knurê, koladník/koladnikí, kólaso/kolósa, koliêno/koliná, kołáč/kołačê, kółos/kołosý, komár/komarê, kopáńka/kopańkí, kopícia/kopiciê, kopýł/kopyłý, kopýt/kopytá, korč/korčê, kóreń/koreniê, koróbka/korobkí, koról/koroliê, koróva/korový, korzína/korziný, kostrôh/kostrohí, košêl/košeliê, kotúch/kotuchí, kovál/kovaliê, kóvbyk/kovbykí, kovtún/kovtuný, kôška/kuškí, kôt/kotý, kraj/krajiê, krasniúk/krasniukí, krest/krestý, kropíva/kropivý, kruh/kruhí, kruhlák/kruhlakí, krutiêl/kruteliê, krykún/krykuný, krynícia/kryniciê, kryž/kryžê, kum/kumý, kviêtka/kvitkí, lálka/lalkí, lenciúh/lenciuhí, liês/lisý, liêto/litá, likárstvo/likarstvá, łachmán/łachmaný, łástavka/łastavkí, łátka/łatkí, łávka/łavkí, łhun/łhuný, łob/łobý, łódka/łodkí, łopúch/łopuchí, łóžka/łožkí, łôžko/łužká, łuh/łuhí, łyč/łyčê, májstior/majstrê, mašýna/mašyný, máti/materê, mátuška/matuškí, matýłka/matyłkí, medál/medaliê, mjač/mjačê, miêseć/miseciê, miêstie/mistiá, miêsto/mistá, míska/miskí, molítva/molitvý, mozôl/mozoliê, môl/moliê, môzg/mozgí, mreć/merciê, nediêla/nediliê, neviêstka/nevistkí, nôs/nosý, nôž/nožê, obłôh/obłohí, obrótka/obrotkí, ołtár/ołtarê, onúčka/onučkí, ostrêj/ostryjiê, ovéčka/ovečkí, óziero/ozióra, pacán/pacaný, páłka/pałkí, pan/paný, páni/paniê, paršúk/paršukí, partáč/partačê, pastúch/pastuchí, pavúk/pavukí, pazúr/pazurê, pelônka/pelunkí, perdún/perduný, piciúr/piciurê, piêčka/pičkí, piêsnia/pisniê, pirôh/pirohí, plac/placý, pliêška/pliškí, pliêvka/plivkí, płáchta/płachty, płašč/płaščê, płôd/płodý, płôt/płotý, póduška/poduškí, póhreb/pohrebý, póle/polá, poliêno/poliná, pótka/potkí, povch/povchí, pôp/popý, prač/pračê, próstynia/prostyniê, provadýr/provadyrê, prymák/prymakí, ptáška/ptaškí, rab/rabý, robák/robakí, rot/rotý, rôv/rový, rúčka/ručkí, ručník/ručnikí, rukáv/rukavý, rúrka/rurkí, skíbka/skibkí, skrýnia/skryniê, sliêd/slidý, snôp/snopý, sokiêra/sokirê, soróčka/soročkí, stéžka/stežkí, sundúk/sundukí, súmka/sumkí, sváńka/svańkí, svat/svatý, svoják/svojakí, šábla/šabliê, šápka/šapkí, ščôtka/ščutkí, ščupák/ščupakí, ščur/ščurê, špílka/špilkí, špitál/špitaliê, špúlka/špulkí, tablícia/tabliciê, tabún/tabuný, taksôvka/taksuvkí, tchôr/tchorê, tiôłka/tiułkí, topôl/topoliê, tórba/torbý, tráktor/traktorê, trud/trudý, tumán/tumaný, týčka/tyčkí, učeník/učenikí, učýtel/učyteliê, vatôvka/vatuvkí, véčur/večorê, verch/verchí, vítka/vitkí, víšnia/višniê, vovk/vovkí, vôjśko/vujśká, vôlcha/vulchí, vôz/vozý, zábavka/zabavkí, zásovka/zasovkí, zazúla/zazuliê, złódij/złodijiê, zviêr/zvirê, žérdka/žerdkí, žménia/žmeniê, žneć/ženciê, žuk/žukí, žyd/žydý, žyvôt/žyvotý.

GRUPA 3 (akcent w liczbie mnogiej przesuwa się ku początkowi wyrazu):

bahnó/báhna, bidá/biêdy, błochá/błóchi, borodá/boródy, boroná/boróny, borozná/borózny, bułavá/bułávy, chrystijanín/chrystijáne, ciná/ciêny, čeredá/čerédy, ditiá/diêti, dočká/dóčki, duhá/dúhi, dušá/dúšy, holá/hóli, hołová/hółovy, horá/hóry, hornó/hôrna, hubá/húby, ihrá/íhry, jicié/jájcia, jołá/jóły, kociubá/kociúby, kopá/kópy, kosá/kósy, kovbasá/kovbásy, kozá/kózy, kryłó/krýła, kumá/kúmy, łozá/łózy, mežá/méžy, miščanín/miščáne mitłá/miêtły, nohá/nóhi, norá/nóry, oknó/ókna, osá/ósy, osiá/ósi, pisók/piêski, plečó/pléčy, porá/póry, pščołá/pščóły, rosá/rósy, ruká/rúki, ryká/rêki, sestrá/séstry, siołó/sióła, sełó/séła, skałá/skáły, slozá/slózy, stebłó/stébła, stiná/stiêny, storoná/stórony, taliná/táliny, travá/trávy, trubá/trúby, uchó/úcha, vahá/váhi, veretionó/veretióna, vesná/vésny, viná/víny, vujná/vójny, zemlá/zémli, zimá/zímy.

Szczególną grupę tworzą rzeczowniki, dla których akcent w liczbie mnogiej przesuwa się ku końcowi wyrazu, ale jednocześnie następuje wypadnięcie samogłoski akcentowanej w liczbie pojedyńczej:

biłók/biłkí, buhór/buhrê, byčók/byčkí, čechół/čechłý, čepéć/čepciê, deń/dniê, horčók/horčkí, katók/katkí, klinók/klinkí, kłubók/kłubkí, knýpel/knýpli, kułók/kułkí, koziół/kozłý, kravéć/kravciê, kunéć/kunciê, kupéć/kupciê, kuréć/kurciê, kuséć/kuściê, kusók/kuskí, meniók/meńkí, ohóń/ohniê, orół/orłý, ovés/ovsý, płatók/płatkí, pučók/pučkí, rubél/rubliê, sadók/sadkí, saméć/samciê, šnurók/šnurkí, vałók/vałkí, vinók/vinkí, žovtók/žovtkí.

Opanowania liczby mnogiej w języku podlaskim nie ułatwia fakt, że dla sporej liczby rzeczowników rodzaju żeńskiego i nijakiego można tworzyć, oprócz zwyczajnej liczby mnogiej, tak zwaną liczbę podwójną, formy której występują w żywym języku z liczebnikami dviê, try, štyry. W niektórych wypadkach formy liczby podwójnej można bez zmiany sensu wypowiedzi zastąpić formami zwyczajnej liczby mnogiej (chociaż formy liczby podwójnej są bardziej naturalne w języku mówionym), na przykład:

Kola pryniôs dochaty štyry poliêni (liczba podwójna) albo Kola pryniôs dochaty štyry poliná (liczba mnoga);

vôn maje dviê sestrê (liczba podwójna) albo vôn maje dviê séstry (liczba mnoga);

dviê okniê (liczba podwójna) albo dva ókna (liczba mnoga).

Jest jednak spora grupa rzeczowników rodzaju żeńskiego, które z liczebnikami dviê, try, štyry wymagają wyłącznie formy liczby podwójnej, gdyż użycie liczby mnogiej jest gramatycznie nieprawidłowe. Na przykład:

na pasovôm chodiat dviê tiôłki (dviê tiułkí to forma niedopuszczalna); ale: na pasovôm chodiat tiułkí;

na łôžku ostalisie try šápki (try šapkí to forma niedopuszczalna); ale: na łôžku ostalisie čyjiêś šapkí;

vony pudšykovali na konkurs štyry piêsni (štyry pisniê to forma niedopuszczalna); ale: vony zaspivali hožy pisniê.

Nierozróżnianie liczby podwójnej i liczby mnogiej w języku podlaskim prowadzi coraz częściej do wykorzystania form liczby podwójnej w funkcji zwyczajnej liczby mnogiej, co jest oczywiście błędem gramatycznym. Takie błędne wykorzystanie jest potęgowane przemożnym wpływem języka polskiego, ponieważ podlaskie formy liczby podwójnej (šápki, piêsni, sokiêry, ščôtki, ptáški, víšni itp.) są podobne do odpowiednich form liczby mnogiej w języku polskim, i posługujący się gwarą podlaską włącza tutaj „automatyczny translator”. Należy zatem cały czas pamiętać, że język podlaski ma bogatszy zbiór form rzeczownikowych niż język polski, i dotyczy to między innymi sposobów wyrażania mnogości.