Svoja.org » Artykuły » Za svobodu Koreji i Birmy
Za svobodu Koreji i Birmy
Natisnuti, kob pobôlšyti...
Jan Maksimjuk
Povna versija tekstu, jaki v okrojanuj formi zjavivsie v „Czasopisi” v styčniovi 2011

Ja vže ne raz publično robiv zavvahi, što na Biłostôčyni je šče lude, kotory pro biłoruśki spravy pišut, ale vže, musit, nema ludi, kotory pro biłoruśki spravy čytajut. Nu bo jak vytłumačyti fenomen, što nichto na takije teksty ne odklikajetsie, ni v dopisach do redakcijuv „Nivy” i „Časopisa”, ni v komentarach na sajtach „Časopisa” čy „Radiva Racija”? Usiudy kruhły nul reakciji. Čom? U mene zjavilisie siakije-takije dumki na siêtu temu pry okaziji čytania tekstuv Sokrata Janoviča z cyklu „Чаго хочам” u „Časopisi”. Ja choču diś skazati paru słôv pro fenomen biłoruśkoho movčania i zaodno odkazati krynkuvśkomu autorovi na nekotory joho pytani, kotory padali i padajut u totalnu pustotu.

Biłoruśki strach

Dva miêseci tomu Sokrat napisav u „Časopisi”: Трэба глядзець, які маральны аўтарытэт маюць нашы супер-беларускія дзеячы, наколькі яны шчырыя. Чаму так ушчаперыліся за пасады з дзяржаўнага бюджэту? Не чуваць, каб каторы з іх рызыкнуў супрацівіцца камусьці з афіцыёзу. Няшчасце нас, беларусаў, у тым, што прэтэндэнты на нацыянальных лідэраў удаюцца баязліўцамі, пераважна стуліўшымі вушы зайцамі. Вылазіць з іх вясковасць; сяляне традыцыйна адвешваюць паклоны актуальным уладам, таму ніколі не рабілі рэвалюцыю.

To pravda, autorytetu ne majut nijakoho, ono posady. Ale jak tak stałosie, što v biłoruśkum ruchovi na vidnych mistiach diś naohuł okazalisie funkcyjoniêry, a ne moralny i intelektualny lidery?

Možlivo, je i inšy vytłumačeni, ale ja na peršum miêsti v odkazi na siête pytanie postaviv by čynnik strachu, a na druhum – hrošy.

Jak kažut, u polityci zminiajetsie vsio, a bôlš-menš nezmiênnymi zostajutsie tôlko interesy. U deržavnuj polityci Pôlščy povna kontrola nad nacijonalnymi menšostiami – odin z takich polityčnych nezmiênnikuv, jak u sanacijnuj, tak i v komunistyčnuj čy demokratyčnuj epoci. Deržavi treba vziati menšosti za myrsu i trymati na korotkum povudi. U počatku 1990-ch menšosti zorvalisie z poperednioji pryvjazi, i zdavałosie, što vže nastupiła povna svoboda i demokracija. Ale pomalutku i potichutku menšosti znov vernuli pud nahlad ministerstva policiji i specsłužbuv, i pomalutku zakovznali i znajšli haki na vsiêch, koho treba było „udupiti” v peršum poradkovi.

U Biłostoci treba było v peršum poradkovi „udupiti” „Nivu” i jeji hołôvnoho redaktora, Gienika Mironoviča, kotory takim moralnym i intelektualnym liderom byv. Ne znajšłosie nikoho z biłoruśkoho seredovišča, chto b chotiêv zadušyti joho vłasnymi rukami, a tomu musili odkryto vykorystati deržavny aparat, z deržavnymi sudami i z kampanijeju ksovania protiv biłorusuv u nominalno nederžavnuj pôlśkuj prasi. „Nivu” zakovznali, a koli Gienik chotiêv šče štoś robiti na tak zvanuj katedry biłoruśkoji kultury, dodušyli joho vže rukami biłorusuv z universytetu, vycharašavšy siêtu katedru z jakoho-leń sensu i značenia. Tak skazati, jeden ważny załatwiony na amen.

Inšy, kotory pryjšli na zmiênu Gienikovi v „Nivi” i na katedru, dobre zasvojili siêtu lekciju demokraciji i zrozumiêli, što od jich čekajut sponsory. A tomu „Niva” velmi chutko stała nahaduvati soviêćku provincijnu gazetu brežnievśkoho času, a i raniêj rêdki artykuły pro toje, čy žyvut šče našy lude v Košelach abo v Klenikach, teper užo zusiêm znikli i vstupili miêstie dopisam z frontu zmahania za svobodu i demokraciju v Respublici Biłoruś. Nevelički intelektualny siły biłostôćkoji biłoruśkoji žurnalistyki v „Nivi” i v „Radivi Racija” zaprehli do starožytnoji armaty z časôv bitvy pud Grunvaldom i probujut strylati z jeji do Łukašenki. Čom ne do Kim Čen Ira v Koreji abo do toji bezimiênnoji chunty v Birmi? Vyniki popadania byli b dokładno takije samy.

Biłoruśki hrošy

Strach to odin čynnik, ale sponsory rozumiêjut, što pałki strachu ne treba perehinati, bo vona abo złomitsie nazusiêm, abo v nekotorych vypadkach može odohnutisie i dati v łob tomu, chto zhinaje. A tomu vsiêm tym, chto zrozumiêv, što biłostôćkim biłorusam treba pered usiêm zmahatisie za svobodu v Koreji i Birmi, pudsypajut hrošy, i to nemało. Kob biłostôćki biłorusy vsio-taki šče trochi dychali i spivali pisniê v narodnych strojach.

Sokrat piše: Нашы людзі не ўмеюць самі зарабляць грошы (без чужой ласкі). Прызвычаеныя яны есці хлеб літасціва дараваны зверху; адрыгваецца паншчыннае мінулае люду.

Tak, Sokrate, a tomu naivno spodivatisie, što čołoviêk, kotory zaroblaje hrošy z panśkoji łaski, može dovhi čas zachovati svôj tvar. Pan płatit hrošy i pan vymahaje. A panovi treba, kob ty ne zdoch nazusiêm (bo Europa divitsie), ale i kob ne žyv jak sliêd (bo žyvoje zdôlne do stvorania čohoś žyvoho).

Čom „Annus Albaruthenicus” vydaje, probač za vyraz, „krynkuvśki marginał”, a ne katedra biłoruśkoji kultury, jak vynikaje z profilu siêtoho vydania? Bo „Annus Albaruthenicus” vsio ž maje jakiś sens i žyvy potencijał, koli ne dla biłostôćkich biłorusuv, to dla biłoruśkoji kultury naohuł. A katedra – nijakoho takoho značenia ne maje, prynajmi dla žyvych.

Čom mojiê kolegi i tovaryšy z davnioho boju za svobodu biłorusuv, a ne korejciuv čy birmanciuv, diś ne znajut kudy podiêti očy, koli ja jim kažu, što treba zaniatisie odinoju žyvoju spravoju, kotoru deržava šče ne zadoptała i ne zniščyła do kuncia – pudlaśkoju movoju? A same tomu, što vsiê vony na deržavnych posadach i dostajut hrošy od pana, a pan jim skazav: zignorować i zapomnieć.

Ja koliś ne môh zrozumiêti odnoji rečy: jak to było možlive, što na počatku 1970-ch liêt, koli deržava postanoviła udupiti naučanie biłoruśkoji movy na Biłostôčyni, to domohłasie na siête udupienie moralnoji zhody kirovnictva BHKT. Bo to ž kirovnictvo BHKT formalno pryniało postanovu, što obovjazkove naučanie biłoruśkoji movy pereškodžuje biłorusam chutčêj iti do socijalizmu. Jak lude, kotory praciovali na zachovanie biłoruskośti, raptom zachotiêli vdoptati svoju praciu v zemlu?

Ale diś ja vže vsio rozumiêju. Bo takaja sama systema praciuje i teper. Nini mojiê kolegi-antykomunisty kažut mnie, što v alfabeti brakuje jim literok, kob nazvati Vôrlu Vôrloju, a Šerniê Šerniami, a tomu „tradycijno” damo Vôrli nazvu „Orla”, a Šerniam nazvu „Šerni”, i to bude same toje, što treba. Lude, kotory, jak mnie zdavałosie, praciovali razom zo mnoju, kob zachovati autentyčny sliêd biłoruskośti na Biłostôčyni, diś siêty sliêd zasypajut svojimi vłasnymi rukami.

U čužuju bezprosviêtnosť

Šče raz zacytuju Sokrata: Якая ж перспектыва нацыі, што адхрышчваецца ад самое сябе? Гэта ж самагубцы, кандыдаты ў нябожчыкі. Байструкі гісторыі, сіроты безбацькавічы, патомныя парабкі! Туды ім і дарога, у чужое беспрасвецце.

Bačyš, Sokrate, ja ne dumaju, što na takije metafory ty dočekaješsie jakojiś repliki od tych, komu siête šleš. I ne tomu, što vsiê tvojiê adresaty abo puvžyvyje, abo puvzdochły. Ja vpevniany, što mnôho komu z jich napravdu stydno za toje, što vony dalisie tak udupitisie. Ale vže nema v jich ni odvahi, ni ochvoty, kob oddupitisie. A tomu vže budut viêšati jim medaliê do kuncia.

Sam znaješ najlepi z nas usiêch, kôlki čołoviêkovi koštuje, kob znov vernuti sobiê tvar, kotory systema zabrała i na joho miêstie postaviła dupovatu masku. My – ne nacija šlachećkich hierojuv, a zvyčajny mužyćki prystosovanci. A tomu na siêtum ja i skônču.

Kod siêtoji storônki » Nečytelny, pominiati na inšy...
Nečytelny, pominiati na inšy...Siêty kod treba perepisati v odpoviêdniu rubryku formulara, koli schočete vysłati komentar abo e-mail. Zarejestrovanym (i zalogovanym) korystalnikam ne treba vvoditi nijakich koduv (zarejestrovatisie na Svoja.org).
Komentarê (1) » Konverter » Pudlaśka klavijatura
Natisnuti, kob pokazati formular...Natisnuti, kob schovati formular... Napisati komentar
  • Usiê pola, kotory treba zapovniti, zaznačany *.
  • Anonimny komentarê publikujutsie posla akceptaciji administratora storônki.
  • Komentarê zarejestrovanych korystalnikuv ne vymahajut akceptaciji. Zarejestrovany korystalniki majut taksamo para dodatkovych fajnych funkcijuv.
  • » Praviła siêtoho sajtu

* Kod storônki:
 
Tomek
Comment
Mojiê dumki pro „Nivu”
Komentar #1: 28-05-2015, 22:08:15
Ja pročytav vašy dumki pro „Nivu” i postanoviv dodati ode takož trochu svojich, zamiś toho kob prydušuvati jich v sobiê. Buv taki čas, koli ja siêty tyžniovik kupovav, inačej kažučy – mojiê 2,50 buło sered prybytku redakciji od siêtych dvochsot-trochsot prodavanych egzemplaruv (pudozryvaju optymistyčno, što realno deś taki musiat byti rezultaty prodažu, a ostatok z nominalnoho nakładu ide na peremeł). Kupuvav ja siêty tyžniovik nezaležno od vsioho, navet i od toho, što ciełymi numerami ne znajduvav tam ni odnoho cikavoho artykuła. Jasno, irytacija z časom rosła, pojavlalisie dumki pro toje, čomu vse v brôd bezvartosnych dla pudlaśkoho čytača artykułuv pro biłoruśku opozyciju čy soty deklamatorśki konkurs. Ale ja tohdy šce kupuvav siêtu makulaturu dla ideji, jak symbol biłoruśkoho, praktyčno odiny, kotory mohu znajti v svojôm kijosku. Trochu siête moje čytalnictvo dla ideji tryvało, ale nakuneć i ja strativ terplivosť. Stałosie toje tohdy, koli vže ne môh perenesti dokučlivoho odčutia, što redakcija diêje kompletno „na odval”. Tohdy ja i sam zrozumiêv toje, pro što viête tut napisali – što taki čytač jak ja, čy u pryncypi naohuł žaden čytač, jim ne potrêbny. I ja siête zrozumiêv, kob buło jasno potencijnym oboronciam, i bez inspiraciji Jana Maksimjuka. Ale to šče ne vsio, bo na siête moje peršobytne odčutie nakłalisie potum i inšy.

Vy vže može zavvažyli, što ja lublu Wikipedyju. Skłałosie tak, što odnoho dnia ja pobačyv, što artykuł pro „Nivu” zanedbany, a joho tekst – dovoli korotki. Jak odin z mnôhich redaktoruv Wikipediji ja zadumav, što varto choč trošku rozbudovati tekst artykułu i popovniti joho viêstkami choč pro najvažniêjšy podiêji v istoryji tyžniovika; my postaralisie takož złožyti, miž inšym, spis hołovnych redaktoruv „Nivy” od 1956 roku, i vsio takoje. Usiê viêstki pro tyžniovik, zhôdno z praviłami Vikipediji, byli začerpnuty z avtorytetnych drukovanych kryniciuv (u tôm liku praci D. Fijonika, J. Kaliny, J. Mironoviča). Kob artykuł byv pryjemnym šče i v ilustracijnomu plani my vybralisie takož na huliciu Zamenhofa i zrobili zdymok vchodu v redakciju „Nivy”. Vsio toje znajšłosie potum na Wikipedyji i okazałosie, što tekst natôlko chorošy, što 26 korostenia 2014 link do artykułu pro naš (?) tyžniovik buv zmiêščany v rubryci „Czy wiesz…” na hołovnuj storônci pôlśkomovnoji Wikipediji. Ja podumav, što ne traplajetsie často, kob pro „Nivu” pisali na hołovnuj storônci sajta, kotoru siêtoho dnia odviêdało 89,5 tys. korystalnikuv. Dovho ne dumajučy, ja napisav pro siête dla redakciji. Odkliku na mojiê dva koliêjny dopisy v redakciju ne buło žadnoho, idealno kruhły NUL, niê to kob vydrukuvati taku informaciju (tož ne mohu vymahati, kob zabirali miêstie dla Łukašenki i joho opozyciji abo jakichś tanciuv v biełliceji), ale navet' kob odnym słovom što-leń odkazati. Tohdy ja rozčaruvavsie „Nivoju” šce mucniêj. Takož tomu, šco buv jich čytačom i znaju, što svojim dopisom v žadnuj vyčerpujuščuj roboti im ne pereškodyv...

Tut pry okaziji šce odin moment, pro kotory choču napisati. Koli my dyskutuvali kštałt tekstu pro „Nivu”, to odin korystalnik spytavsie tak: „Mam rozumieć, że w białostocko-białoruskiej „Niwie” czas zatrzymał się w roku 2006? Przez osiem lat nic się nie wydarzyło?” (vôn miêv na uvazi toje, što dviê ostatni važniêjšy podiêji zviazany z tydniovikom miêli miêstie u 2003, to značyt sudovy proces, i u 2006, koli odznačali 50-letije)... I što tut jomu odkazati? Ja perelistav vsiê nomery v pošuku choč čohoś... Vy vže, musit, znajete vysnovu... Tym ne menš skažu hołosno: tak – toj sudowy proces, pro kotory z takim bôlom hovoryte u teksti, buv, paradoksalno, čy ne ostatnioju pomitnoju podiêjeju u zviazku z siêtym tyžniovikom. Mižy 2006-2014 „Niva” vže ničym ne zapometałasie. Čy u 2007, čy u 2009, čy u 2011 – vse i vsiudy taki samy mlavy artykuły pisany sposobom CTRL C pro deklamatorśki konkursy, maturu, zakunčenie i počatok školnoho roku, pro Viktora Šveda, Jana Čykvina i Aleksandra Łukašenku (tut diakujučy hostinnym vystupam „biłoruśkich koleh” – tak, jakby ne buło na Pudlašy svojich ludi dla redahuvania 12 storônok tyžniovika...). Podsumovujučy: mižy 2006-2014 ne buło žadnych zviazanych z tyžniovikom hromadśkich inicjatyv, hołosnych publikacijuv, nahorod... Odna, skažem tak, žałka vegetacija. Viête emocijno staviêtesie do toho sudowoho procesu. A ja vže zusiêm niê. Ničoho strašnoho tyžniovikovi ne stałosie, a prynajmi raz na 10 liêt zdaryłasie choč odna podiêja, pro kotoru možna napisati u encyklopediji i kotora vyrvała siête mertve, skostianiêłe tovarystvo z hibernaciji. Posli korysnoho prysudu mohli znov iti spati.

Kob vsio-taki oddati naležne, to pryhaduju sobiê teper odin vartosny tekst u „Nivi”. Joho avtorom buv Jurka Bujniuk, kotory pevnoho razu odvažyvsie napisati pro žałko niski uroveń skončanoji jim biłoruśkoji filologiji u Biłostoku, kotora – podług joho vłasnych słôv – ne zapevniaje ni odpoviêdnich filologičnych znań, ni roboty potum. Ne znaju, jak vony jomu siête pustili do druku, tož to neabyjak zaperečuje jich ranišnim publikacijam i do toho dotykaje jakôjiś realnoji, bolučoji problemy – tekst buv pro tiažkosti žytia, pro mołodoho ošukanoho čołoviêka, nespełniony nadiêji. Zate znaju, što – na preveliki žal! – ne buło protiahu siêtoji temy, a tôlko odiny odkaz pani profesor z universytetu, kotora postaviła Bujniuka na miêstie i zamknuła jomu rot. Škoda.

A teper pro šce odnu moju dumku, vona tež zviazana z „Nivoju”. Ostatnim časom ja trapiv na artykuł pro knižku z Biłorusi pud zahołôvkom «Варвара Грэцкая як з’ява беларускай народнай культуры». Knižka składajetsie zo vspominuv žytelki seła Амяльное, kotore vže ne istniêje, bo ludej vyselili z joho posli čarnobylśkoji katastrofy. Osoblivo vdaryła mene odna informacija zviazana z siêtoju knižkoju. Ujaviête sobiê, što avtor „беражліва захаваў дыялектныя асаблівасці маўлення Варвары Аляксандраўны, зразумела, яе гаворка адрозніваецца ад літаратурнай беларускай мовы. (...) Гаворка Варвары Грэцкай выразна перадае строй яе думак, душэўны стан, індывідуальнасць светаўспрымання, шчырасць і непаўторнасць інтанацый”... Što siête maje spôlnoho z „Nivoj”? A naprykład toje, što u 2000 i 2001 rokovi tyžniovik drukovav cykl vspominuv raznych pudlašukôv, narodženych šče v 20-tych rokach, z takich miêstnostiuv, jak Vôlka Vyhunôvśka (abo tak zvana „Волька Выганоўска”), Vôrla, Biêlśk, Dubjažyn, Bodački, Pasynki, Plutyčy, Rohavka... Vsiê vony u „Nivi” hovoryli na... całkom literaturnuj biłoruśkuj (nedo)movi „Nivy”. Inakš kažučy – jich słova byli nepotrebno i bezsensovno povykručuvany na literaturnu biłoruśku. Čerez siête Niva stratiła avtentyčnost', ale teper znaju, što jich toje zavelmi ne obchodit. Ale my vtratili štoś značno važniêjšoho – horu ciênnych tekstuv, kotory teper mohli b vujti do korpusu pudlaśkich hovôrok, koli b tôlko avtorka „Nivy” zachovałasie jak toj biłoruśki etnograf, kotory doskonało viêdav, što tôlki neperekručena mova oddast „строй думак, душэўны стан, індывідуальнасць светаўспрымання, шчырасць і непаўторнасць інтанацый”. Jak teper vybačyti takuju stratu?